Ouderenmishandeling kan ook gaan over jóuw opa of oma

Op de spoedeisende hulp komen regelmatig ouderen binnen bij wie een vermoeden van mishandeling is. HAN-lector Sivera Berben werd vanuit de praktijk gevraagd onderzoek te doen naar manieren voor snelle screening. Zij pleit nu voor brede vroegsignalering.    

Mishandeling wordt niet altijd herkend

In haar rol als gastdocent vraagt lector Acute Zorg Sivera Berben steevast aan studenten waar ze stagelopen of werken en of ze ouderenmishandeling tegenkomen. Dat blijkt vaak zo te zijn, al herkennen ze dat niet altijd. “Erover praten opent ogen, soms zijn ervaringen anders geframed en realiseren studenten pas achteraf dat het grensoverschrijdend was wat zij zagen. Maar er worden ook extreem schokkende verhalen verteld.”

“Zonen die gemeenschap hebben met hun moeder.
Ja, dat komt echt voor” 

Seksueel misbruik

De definitie voor oudermishandeling is wanneer er enerzijds sprake is van een afhankelijkheidsrelatie én er schade is, bijvoorbeeld fysiek of mentaal, legt Berben uit. “Het uit zich in allerlei vormen: financieel misbruik, ouderen overtroeven of niet aan het woord laten komen, verwaarlozing, isoleren van de oudere, of vastbinden. Het onthouden van voedsel, medicatie of wondverzorging, maar ook seksueel misbruik. Denk aan zonen die gemeenschap hebben met hun moeder. Ja, dat komt echt voor.” 

Meetinstrument ERASE

Voor de spoedeisende hulp (SEH) in ziekenhuizen is het lastig om in korte tijd te moeten beoordelen of er sprake zou kunnen zijn van ouderenmishandeling. Ze zien sporen van mishandeling of verwaarlozing, het roept op zijn minst een ‘niet pluis’-gevoel op. Wat kun je dan doen? Deze vraag kwam bij Sivera Berben terecht, die ermee aan de slag ging met onderzoekers en de praktijk. Dat resulteerde in gevalideerd meetinstrument ERASE. ERASE wordt landelijk gebruikt op de SEH.  

Geen meldingsplicht

Volgens Berben is het probleem ouderenmishandeling veel groter dan we ons realiseren. “Op de SEH zien we alleen het topje van de ijsberg. Probleem is onderrapportage: er wordt niet geregistreerd zoals dat bij (vermoeden van) kindermishandeling wel gebeurt. Terwijl ouderenmishandeling vaker voorkomt dan kindermishandeling. En er is in sommige situaties geen meldingsplicht. Daardoor blijven veel gevallen onder de radar. De laatste gegevens komen uit 2018, toen gaf 1 op de 20 ouderen aan te maken hebben gehad met ouderenmishandeling.”  

“Er is angst dat openheid over misstanden
consequenties heeft”

Schaamte

De praktijk laat zien dat het vaker voorkomt. Dat het moeilijk is goed zicht te krijgen op de omvang heeft onder andere te maken met schaamte. Het niet willen klagen, of het niet herkennen als mishandeling. “En, er is angst dat openheid over misstanden consequenties heeft”, zegt Berben, “terwijl de oudere ook afhankelijk is van de pleger. Ondanks misstanden wordt er ook van elkaar gehouden. Daardoor blijft het vaak achter de voordeur verborgen.”  

Overbelaste mantelzorger

Mishandeling komt vooral voor in de thuissituatie en heeft niet zelden te maken met overbelasting van de mantelzorger. Dat kan soms leiden tot ontsporing en mishandeling. Berben: “Zo lang mogelijk thuis wonen is een mooi streven. Maar er is een tekort aan zorgondersteuning, waardoor de druk op de mantelzorger groot is. Daarnaast is de maatschappij veranderd: het sociale familieverband ziet er anders uit dan vroeger. Kinderen wonen verder weg en er zijn geen bejaardentehuizen meer.”

Gescheiden kinderen terug naar hun ouders

Een opvallende ontwikkeling gedurende de laatste jaren is volgens de lector dat gescheiden volwassenen soms bij hun ouders intrekken, vanwege woningnood of financiële problemen. “In het begin zijn alle gezinsleden welwillend, maar het loopt ook wel eens verkeerd af. Zeker als er sprake is van schulden of een verslaving.”

“Uit schaamte kiezen voor isolatie van de oudere”

Vastbinden aan de verwarming

De groep ouderen met dementie groeit. Voordat overgegaan wordt tot uithuisplaatsing zijn er vaak al escalaties. “Het is zwaar om voor een dementerende te zorgen die honderd keer hetzelfde zegt, moeilijk gedrag vertoont of niet alleen gelaten kan worden”. Zegt Berben. “Het leidt vaak tot machteloosheid en slaapgebrek van de mantelzorger, maar ook tot excessen zoals vastbinden aan de verwarming zodat je even voor een boodschap de deur uit kunt. Soms wordt uit schaamte gekozen voor isolatie van de oudere, zodat niemand ziet dat het uit de hand is gelopen. Thuiszorg, bijvoorbeeld, wordt buiten de deur gehouden.”

Ook mishandeling in verpleeghuizen

Ook in verpleeghuizen komt ouderenmishandeling voor. Door mantelzorgers, en door professionals. In het onderwijs hoort Berben verhalen van studenten over hulpverleners die misbruik maken van hun machtspositie. “Het is moeilijk om dat hard te maken, ze moeten daar eerst op betrapt worden. Dus aangifte doen gebeurt weinig. Als er geen aantekening komt in het beroepenregister kan de pleger gewoon doorgaan, ook bij een volgende werkgever. Het zijn misstanden die nauwelijks in de openbaarheid komen, zorginstellingen hangen het niet graag aan de grote klok.”  

Balans werk en privé

De HAN-lector pleit voor meer aandacht voor de mantelzorger. Vaak werken zij ook nog in loondienst. De mantelzorglast begint vaak klein, maar wordt steeds groter, met het risico op overbelasting en daarna op ontsporing. Op je werk gebeld worden, dingen tussendoor moeten regelen, het geeft druk. Fit en gezond blijven vraagt om een goede balans tussen werk en privé. “De realiteit is dat we in de toekomst met elkaar steeds vaker mantelzorger zullen zijn”, zegt Berben. “Dus laat werkgevers en medewerkers samen nadenken over oplossingen. Zoals werkzaamheden flexibel inrichten waardoor de druk minder wordt.” 

“Denk niet bij iedere blauwe plek dat het mis is”

Oproep aan studenten

Berben roept in het bijzonder studenten op alert te zijn op ouderenmishandeling. “Het kan ook gaan over jouw opa of oma. Dus houd je oren en ogen open. Heb je een “niet pluis”-gevoel? Praat erover met je opa of oma als je met ze alleen bent, en stel vragen. Niet vanuit veroordeling maar vanuit je zorgen. Endenk niet bij iedere blauwe plek dat het mis is. Dat kan ook ontstaan door bloedverdunners. Heb je vragen of zorgen, neem contact op met je huisarts.”

Lector Sivera Berben werkte in oktober 2025 mee aan een uitzending van Meldpunt Actueel (Omroep Max) over ouderenmishandeling.

Informatie van de Rijksoverheid over het herkennen van ouderenmishandeling.