“Rechtsstaat omarmen om op te komen voor mensen in kwetsbare posities”

Op 16 april houdt Legal Valley Nederland een congres op de Arnhemse campus van de HAN. De titel van het congres is: De Nederlandse rechtsstaat onder druk. Gerdjan Kipping, docent publiekrecht van de Academie Financieel Management en Recht, wil met deze ingezonden bijdrage benadrukken hoe belangrijk het is dat dit congres wordt gegeven. Hij heeft enkele mensen uit het vakgebied gesproken om uit te leggen waarom en hoe de Nederlandse rechtsstaat onder druk staat.

Wat is en doet Legal Valley Nederland?

Bas Kerssies, senior-onderzoeker bij het Lectoraat Begrijpelijk en Toegankelijk Recht van de Academie Financieel Management en Recht en bestuurslid van Legal Valley: “Wij proberen alle juridische stakeholders in Gelderland met elkaar te verbinden. We delen kennis op overstijgend niveau met thema’s die we relevant vinden. We proberen talenten hier te houden en onderling uit te wisselen en niet uit te laten waaien naar het westen.”

Wat is een democratische rechtsstaat?

Een staat waarin de burgers hun bestuurders kiezen en waarin niet alleen mensen, maar ook de overheid zelf aan het recht gebonden is. Om te voorkomen dat alle macht samenklontert, is de macht in een rechtsstaat verdeeld over verschillende onderdelen van de overheid: de wetgevende, de uitvoerende en de rechtsprekende macht.

Waar komt die druk op de rechtsstaat vandaan?

Die komt uit verschillende hoeken: van de politiek, de maatschappij, criminelen en rechtspraakmanagement. JA21 stelde Kamervragen naar aanleiding van een interview met een rechter. Hierop zei Marc Fierstra, raadsheer bij de Hoge Raad en voorzitter van de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak, dat het in Polen net zo ging: “Daar begon het ook met politici die rechters persoonlijk aanspraken op het feit dat zij vragen stellen aan het Europese Hof in Luxemburg. Dat was voldoende om die rechters verdacht te maken. Terwijl het juist de taak is van rechters om richting te vragen aan het Europese Hof in zaken waarin twijfel bestaat.”

Maatschappelijke en criminele druk

Rechtszaken krijgen tegenwoordig steeds meer media-aandacht. Daardoor neemt de druk op rechters toe vanuit de samenleving. Dat uit zich onder meer in online intimidatie van betrokken rechters als mensen een uitspraak niet bevalt. Intimidatie en bedreigingen komen ook uit het criminele milieu. Vooral strafrechters klagen hierover. Dat leidt ertoe dat sommige rechters geen rechtszaken tegen de georganiseerde misdaad willen doen of er helemaal mee stoppen.

Managementdruk

Ook ervaren rechters managementdruk. De organisatie van de rechtspraak is meer op efficiëntie ingericht en het leken-management kan invloed uitoefenen op de rechtspraak door tijd en financiën voor complexere zaken te beperken en kritische rechters solistisch optreden te verwijten.

Willen mensen niet gewoon dat criminelen worden gestraft?

“Dat willen mensen misschien wel”, aldus Bas Kerssies, “maar ik denk dat we deze rechtsstaat zouden moeten omarmen. Deze rechtsstaat komt juist op voor mensen die in een kwetsbare positie verkeren. Voor mensen die niet makkelijk voor zichzelf op kunnen komen. Voor mensen die in een groep zitten die makkelijker wordt weggeschoven. Ik denk dat we deze rechtsstaat te allen tijde moeten willen bewaken.”

Toegang tot het recht voor iedereen…

De afgelopen decennia heeft de Nederlandse overheid de toegang tot de sociale advocatuur steeds verder afgebroken, waardoor rechtshulp voor meer mensen onbetaalbaar is. Als een deel van de mensen geen toegang heeft tot het recht, merken die helemaal niets van de rechtsstaat.

…en in begrijpelijke taal

Ook is het belangrijk dat het recht in voor iedereen begrijpelijke taal wordt uitgelegd. En mensen moeten met klachten over de overheid bij een ombudsman terecht kunnen. De Nijmeegse (kinder)ombudsman Yvette Nass schreef recent dat de onafhankelijkheid van gemeentelijke ombudsmannen onder druk staat. De overheid stelt kritische rapporten namelijk niet op prijs en start tegenonderzoeken.

Speelt dit alleen in Nederland?

We zijn onderdeel van een mondiaal fenomeen. De Verenigde Staten zijn op de ranglijst van het Zweedse onderzoeksinstituut V-Dem ongekend snel gekelderd naar de 51^ste plaats. Ook in Nederland en Europa gaat het de verkeerde kant op. Dat schrijft de Civil Liberties Union for Europe in het ‘Rule of law report 2026’.

Het congres van Legal Valley Nederland komt daarom niets te vroeg. Voor wie is dit congres bedoeld?

Iedereen is welkom. Voor studenten Hbo-rechten is het een mooie kans om met professionals van gedachten te wisselen en te kijken of ze misschien een stageplek kunnen regelen. Iedereen uit dat werkveld wil heel graag studenten spreken, want iedereen wil die grote talenten in Gelderland houden.

Het congres wordt op donderdag 16 april gehouden vanaf 14.00 uur. Dit vindt plaats op HAN-locatie Ruitenberglaan 31 in Arnhem. Er zijn onder andere sprekers die zelf ondervinden dat de rechtsstaat onder druk staat. “Het is een zeer relevant onderwerp en ik ben er trots op dat we dit op de HAN kunnen doen’, aldus Kerssies. Aanmelden kan hier.