‘Welkom in de manosphere’

Dat zelfbeheersing een schone kunst is, laat documentairemaker Louis Theroux ons zien in zijn veelbesproken Netflix-serie Inside the Manosphere. Waar Theroux soms niet meer dan een wenkbrauw optrekt terwijl hem fijntjes wordt uitgelegd wat ‘eenzijdige monogamie’ betekent, zou ik mijn boosheid over dit soort ‘concepten’ niet kunnen verbergen. Wat ik mezelf toesta als man mag jij als vrouw niet. De asymmetrie tussen ons is een onweerlegbaar feit. Ga nu de badkamer poetsen – glimmend graag.

Nee, langer dan dertig minuten rustig in een ruimte zijn met iemand als HStikkytokky is voor mij met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijk onhaalbaar. Ik schat in dat Theroux zijn vermogen tot zelfbeheersing over de jaren heen tot een ware deugd heeft kunnen cultiveren. Wie zichzelf wil leren beheersen, moet zichzelf beheersen.

Afstraffing van opwaartse beweging door vrouwen

Misschien is dat onderdeel van de les die Theroux ons in deze documentaire leert. Dat het niet veel zin heeft om alleen maar boos te zijn op de mensen diep in de manosfeer. Dat het beter is om eerst naar hen te luisteren. Schietend vanuit de heup zou ik vervolgens zeggen: ik wil best naar deze mensen luisteren, maar dan alleen om de toch al wankele ‘manosferische concepten’ met de grond gelijk te maken. En kijk, daar gaat mijn zelfbeheersing weer.

Alsof vrouwen met deze beweging ruimte innemen
die enkel is voorbehouden aan mannen

Het is ook lastig, voor mij als vrouw, om naar de zoveelste poging tot objectificatie van vrouwen te kijken. Pijnlijk, ook, om te merken dat de opwaartse beweging die veel vrouwen maken in het leven, genadeloos wordt afgestraft met een oprukkende manosfeer. Alsof vrouwen met deze beweging ruimte innemen die enkel is voorbehouden aan mannen. Alsof er een disbalans is ontstaan die moet worden opgelost.

Manosfeer in hoge mate normatief

Toch vond ik het luisteren naar een aantal influencers in de documentaire van Theroux de moeite waard. Niet alleen als oefening in zelfbeheersing, maar ook als een belangrijk onderwerp van gesprek tijdens ethiekcolleges met studenten. De manosfeer mag zich dan wel hebben ontwikkeld in de online wereld, het werkt ongetwijfeld door in het denken en doen van onze studenten – en dus ook in onze klaslokalen.

Er wordt ons op zeer dwingende wijze een beeld
opgelegd van hoe een man of vrouw
zou moeten zijn

De content die wordt gepusht vanuit de manosfeer is in hoge mate normatief. Dat wil zeggen dat er niet zozeer een beeld wordt geschetst van hoe een man of vrouw is. Nee, er wordt ons op zeer dwingende wijze een beeld opgelegd van hoe een man of vrouw zou moeten zijn. De kijker kan vervolgens bijna niet anders dan zichzelf verhouden tot dit normatieve beeld. En tot de meer fundamentele ideeën waarop dit beeld is gebaseerd.

Het lijkt me beter om dit bloedserieus te nemen

Een fundamenteel en bespreekwaardig idee uit de manosfeer wordt geschetst door Justin Waller, een van de influencers uit de documentaire. Mannen worden zonder inherente waarde geboren, aldus Waller. Mannen zijn dus niet waardevol als mens, maar moeten deze waarde nog vergaren met de opbouw van vermogen, spierbundels en hordes vrouwen. In tegenstelling tot mannen hebben vrouwen volgens Waller wel waarde (u mag drie keer raden waar die waarde volgens hem zit), en dat is oneerlijk.

Je kunt deze uitspraak schouderophalend afdoen als ‘Calimero-esk’ of gewoonweg absurd. Maar het lijkt me beter om dit bloedserieus te nemen. Het is namelijk nogal wat om als man verstrikt te raken in een online sekte – want die vorm neemt de manosfeer ondertussen aan ­– waarin een basisidee heerst dat je geen inherente waarde hebt.

Vervagende kaders van mannelijkheid

Ik wil in het klaslokaal niet zozeer ingaan op dit idee zelf, maar met studenten verkennen wat achter dit idee lijkt schuil te gaan. Dat is volgens mij de onzekerheid die de opwaartse beweging van veel vrouwen bij veel mannen teweegbrengt. Met die opwaartse beweging doel ik, bijvoorbeeld, op het gegeven dat er in Nederland tegenwoordig meer hoogopgeleide vrouwen zijn dan mannen.

Met de langzaam veranderende positie van veel vrouwen in onze samenleving verandert de positie van veel mannen ontegenzeggelijk ook. Dat betekent dat deze mannen, jong en oud, zich niet langer kunnen laven aan strak omrande ideeën over mannelijkheid.

Niet langer moet jij de kostwinner zijn. Je hoeft ook niet de allersterkste te zijn. Het is allerminst nodig om de slimste te zijn of te doen alsof je de slimste bent. En je mag trouwens ook best eens huilen. Ik stel me zo voor dat het knap lastig is om een man te worden of te zijn zonder een duidelijk idee van wat een man is, en van de onzekerheid die hierbij komt kijken.

Samen met studenten de valse retoriek ontkrachten

Precies bij deze onzekerheid spint de manosfeer garen. In plaats van het verkennen van de verschuiving tussen mannen en vrouwen als mogelijke oorzaak van deze onzekerheid, of het bespreekbaar maken hiervan, wordt deze onzekerheid in de manosfeer gebruikt om zieltjes te winnen voor de eigen beweging.

Het is een knap staaltje retoriek, dat geef ik toe: maak mensen wijs dat ze niets waard zijn, en geef hun vervolgens het idee dat ze die waarde kunnen verkrijgen door zich aan te sluiten bij jouw beweging. Waar heb ik dat toch eerder gezien?

Het is heel nuttig, denk ik, om deze knappe en tegelijkertijd valse retoriek met studenten te ontkrachten – om vervolgens aandacht te besteden aan datgene waarvan de manosfeer een symptoom lijkt te zijn: de ervaring dat er niet zoiets bestaat als een vast mannelijk of vrouwelijk rolpatroon, de daaraan gekoppelde ervaring van verlies, en het toch wel spannende besef dat je vrij bent om je eigen mannelijkheid of vrouwelijkheid in te vullen.

Kim Meijer is associate lector Business Ethics bij de HAN en richt zich op het ontwikkelen van tools om ethisch handelen in organisaties te stimuleren. Ze schrijft maandelijks columns voor scienceguide.nl. Bovenstaande column verscheen eerder op deze website.

Deze column is onderdeel van de SAM-mannenspecial. Voor meer artikelen en video’s van deze special: scrol naar beneden.